Qofka sooman waxa loo jecelaysatay inuu ilaaliyo aadaabta soonta waxaana ka mid ah aadaabta soonta:
1-Suxuurta .
umada islaamku waxay isku waafaqday in la jeclaystay suxuurta ogowna qofkii ay ka tagto suxuurtu denbi looga qori mayo, Anas ibnu maalik wuxuu yidhi ; Nebigeena SCW ayaa yidhi : “ suxuurta suxuurtu waa barako e “ waa xadiiska ay weriyeen Bukhari iyo muslim.
Sidoo kale xadiiska uu soo weriyey Nasaa’I ee saxaabiga Almiqdaam ibu macad karib wuxuu ka soo weriyey Nebiga scw inuu yidhi : suxuurta ogaada oo ku dedaala waayo waa cunto barakaysan” sababta barkadana waxaa weeye inay firfircooni iyo awood gelinayso qofkii soomay soontuna u fududaanayso.
Maxaa lagu suxuuran karaa?
Waa su’aal mudan inaan is waydiino maxaa lagu suxuuranayaa goormaase la suxuuranayaa maxaase ka mid ah fadliga suxuurta?
Waxaa lagu suxuuran karaa cunto ama ha yaraato ama ha badnaato, xataa haddii cunto la waayo waxa qofku qudhqudhinayaa biyo, waayo Nebigu SCW wuxuu yidhi : “suxuutu waa barako ee haka tegina qofkiin haduu wax kale waayo biyo ha kabado waayo Illaahay iyo malaa’iigtiisu waxay u duceeyaan dadka suxuuranaya ”
Waqtigeeda waxa fiican in dib loo dhigo ilaa waagu ka soo dhawaado waayo Nebigu SCW waxa u yidhi “dadku kama suulayaan khayr inta ay suxuurta dib u dhigayaan”
Qofku isagoo suxuuranaya hadii la eedaamo eedaankii danbe wuu joojinayaa suxuurta,
2-Afurada oo la dedejiyo.
Qofka sooman waxaa loo jeclaystay inuu afurada dedejiyo marka ay cadaato in qoraxdii si xaqiiqo ah u dhacday, fadligeeda isagoo ka waramaya Xabiibkeenii scw wuxuu yidhi “umadaydu khayr ka zuuli mayso inta ay afurada dedejinayaan ee suxuurtana ay dib u dhigayaan”
Waxaa la jeclaystay in lagu afuro timir hadii qofku waayona waa inu kabadaa ama qudhqudhiyaa biyo cad oon waxba lagu darin, waayo wuxuu yidhi Xabiibkeenu “qofkii soomanaa ha ku afuro timir haddii u timir waayo biyo ha ku afuro waayo biyihu waa Daahir”
Waqtigeedu afuraada waxa weeye salaada maqrib ka hor hadii uu waayo qofku wuxuu ku afuro wuxuu niyaysanayaa inuu afuray oo soontii waqtigeedi dhamaaday,
Waxa la jeclaystay in afuro khafiif ah uu qaato qofku ka dibna salaada soo tukado intaa ka dibna uu cuno wixii cunto ah ee kale.
3-Ducada ama Alle bariga waqtiga afurada iyo Soomta!
Wuxuu aad inoogu booriyey isaguna samayn jiray duco badan waqtiga afurada iyo waqtiga soonta uu ku jiro Rasuulkeenu scw,
Wuxuuna yidhi “qofka sooman ee rabi barya ducada laguma soo celiyo ee waa laga aqbalaa”
Wuxuu kale oo ku ducaysan jiray Xabiibkeenu scw’ Ilaahow waxaan ku waydiistay naxariistaada ka balaadhan shay kasta.’
Sidaa darteeda walaalayaal marka afuradu ina hortaalo yay inala qiima badnaanin timirta iyo saanbuusuhu ee ha inala qiima badnaato ducadu oo aan Rabi barino Illaahay waydiisano aakhiro iyo aduunkaba inuu ina asturo oo inoo naxariisto.
Waxa kale oo ay tahay inaan ku baraarugsanaano in qofka sooman ama afurayaa marka uu ducaysto laga aqbalayo ducada waayo xabiibkeen ayaa yidhi “saddex qof Rabi barigooda ama ducadooda laguma soo celiyo waxayna kala yihiin qofka sooman iyo markuu afurayo, qofka la dulmay markuu habaartamayo, IImaan caadil ah marka uu rabi baryayo”
4-Soomta wixii Wax yeelaya waa in laga fogaado.
Adaabta soonta waxa ka mid ah in laga fogaado wixii soonta wax yeelaya waana in aynu dareensanaanaa in soontu tahay cibaado Alle loogu dhawaanayo oo uu inoo sharciyeeyey naftana lagu edbinayo laguna tarbiyadaynayo loogana caado dhigayo khayrka marka ay sidaas tahay waxa haboon in qofku iska ilaaliyo wixii soontiisa dakharo ama hool hool u gaysanaya ee dhibaya soonta si soontiisu u noqoto mid anfacaysa aakhiro iyo adduunkaba oo uu ka helo taqwada iyo Alle ka cabsiga Alle uu sheegay in ay tahayba sababta soonta loo jideeyey sida ku cad Aayada 183 ee albaqra.
Soonta yaynaan moodin in laga soomayo waxa la cuno iyo waxa la cabo wuxuu yidhi Xabiibkeenu scw: (soontu maaha iyadoo laga soomo waxa la cuno iyo waxa la cabo oo qudha ee soontu waa in laga soomo xumaanta laqwiga cantarabaqashka iyo hadalka xun haddii qof ku caayo ama kugu jahali sameeyo ku dheh waar waan soomanahay laba goor )
Sidaas oo kale haduu qofku yidhaahdo waan soomanahay oo inta uu cuntada iska daayo wax kasta ku hadlo oo xun Illaahayna uma baahna qofka noocaas ahi inuu cuntadiisa iska daayo .
Wuxuu yidhi Rasulkeenu scw: badanaa inta qof sooman ee soontiisu gaajo un u siyaadinaysaa, badanaa inta salaad u taagan ee taagnaantoodu daal uun u kordhinaysaa”
Xadiiskani wuxuu si cad inoogu qeexayaa in qofku hadii uu xumaan ku dhexjiro oo sooman yahay aanay soontiisu waxba u tarayn.
5-Cadayga .
Waxa loo jeclaystay qofka sooman inuu cadaydo soontiisa dhexdeeda isagoon u kala qaadin maalintii gelin hore iyo gelin danbe Tirmadi wuxuu yidhi : Shaafici haddii la cadaydo gelinka hore iyo ka danbe midnaba dhibaato uma arkayn.
Nebigeenuna wuxuu ahaa scw mid cadayda isagoo sooman waqtiyada cadayga aadka loo jeclaystayna waxa ka mid ah shan waqti, marka qofku hurdo ka soo tooso, marka uu salaada tukanayo ama waysaysanayo, marka uu Qur’aanka akhriyayo, iyo markasta oo afka qofku is bedelo.
6-Deeqsinimada iyo Qur’aan akhriska ,
Adaabta lixaad waxa weeye in qofku gacan furnaado iyo in uu caado ka dhigto iyo cibaadoba qur’aan akhris waana laba arrimood oo aad loogu jeclaystay qofka muslimka ah waanay kaba sii mudan yihiin waqtiga Ramadaanta lagu jiro, Bukhaari wuxuu weriyey xadiiskii caanka ahaa ibnu cabaas uu yidhi: Rasuulku wuxuu ahaa mid aad ugu dheereeeya khayrka weliba wuxuu ka sii xag jiray oo sii dedaali jiray marka uu Ramadaan ku jiro marka jibriil la kulmo wuxuuna jibriil la kulmi jiray habeen kasta oo uu Ramadaan ku jiro Rasuulku scw waxaanu la akhrin jiray Qur’aanka Rasuulku khayrka wuu kaga dheeerayn jirayn sida dabayl la soo diray oo kale.
7- Cibaadada oo lagu dedaalo 10ka danbe ee Ramadaan.
Qaybta ugu danbaysa qofka muslimka ah waxa loo jideeyey inuu guntiga dhiisha iskaga dhigo kana faa’iidaysto waqti kasta oo Ramadaan ah, Rasuulkuna wuxuu ahaa marka ay soo galaan 10 ka danbe ee Ramadaan habeenkii wuxuu ku noolayn jiray cibaado ehelkiisana wuu toosin jiray Guntigiisana wuu adkaysan jiray (Dumarkiisa ayuu ka fogaan jiray macaamiladooda).
Maanta halkaas aan joojino waxaa inoogu xigi doona waxyaabaha inoo banaan inaan soonta dhexdeeda samayno iyo waxyaabaha buriya ama jebiya Ramadaanta ama soonta.
Qalinkii
Hussein Jama Guudcade.
Diintuwaanasteexo1@gmail.com
Himilomedia.com
Hargeysa-Somaliland
No comments:
Post a Comment